(जागतिक पर्यावरण दिन विशेष ०५ जून २०२५)
संपूर्ण आकाशगंगेत, केवळ पृथ्वीवरच जीवन शक्य आहे, कारण येथे जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या घटकांचा चांगला समन्वय स्थापित झाला आहे. आपल्या सभोवतालचे वातावरण मानवी विकासासाठी उपयुक्त आहे, परंतु मानवाने सर्व मर्यादा ओलांडल्या आणि त्या पर्यावरणीय घटकांचे प्रचंड नुकसान केले आहे, ज्यामुळे पर्यावरणाचे संतुलन बिघडले आणि ते आता मानवी जीवनासाठी धोकादायक बनत आहे. नैसर्गिक संसाधनांचे अतिरेक, भेसळ, विषारी रसायनांचा अमर्यादित वापर, यांत्रिक संसाधनांवरील वाढते अवलंबित्व, वाढते इलेक्ट्रॉनिक कचरा, प्रदूषण, घोंघाटा, अशुद्धता, जंगलतोड, सिमेंटीकरण, वाढते शहरीकरण, सरकारी नियमांचे कायद्यांचे उल्लंघन, वन्यजीवांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे नुकसान, ओझोन थराचे नुकसान, निसर्गात सातत्याने मानवी हस्तक्षेप यामुळे पर्यावरणाचा नाश होत आहे, ज्यामुळे नैसर्गिक आपत्तींमध्ये प्रचंड वाढ झाली आहे. ग्लोबल वॉर्मिंगची समस्या खूप वेगाने वाढली आहे, ज्याचा थेट परिणाम जैवविविधतेवर होत आहे. पर्यावरणात मानवी हस्तक्षेपामुळे संपूर्ण जीवसृष्टीचे नुकसान झाले आहे. आता हळूहळू प्रत्येकाला त्याचे गंभीर परिणाम भोगावे लागत आहेत. आपण लगेच युद्धपातळीवर पर्यावरणपूरक उपक्रमांवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे, अन्यथा जीवसृष्टीचे भवितव्य अत्यंत विनाशकारी आणि वेदनादायी ठरेल. पर्यावरणाविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी, दरवर्षी ५ जून रोजी जगभरात “जागतिक पर्यावरण दिन” साजरा केला जातो. या वर्षी २०२५ ची थीम “जागतिक प्लास्टिक प्रदूषणाचा अंत करा” आहे. प्लास्टिक प्रदूषणाला तोंड देण्याची आणि शाश्वत पर्यायांना प्रोत्साहन देण्याची तातडीची गरज या थीममध्ये अधोरेखित केली आहे.
जागतिक तापमानवाढीमुळे, हवामान ऋतूंचे चक्र विस्कळीत झाले आहे. आता उन्हाळ्यात पाऊस पडतो, पावसात थंडी पडते, हिवाळ्यात उष्णता आणि नंतर कधीकधी पाऊस पडतो, ज्याचा पिकांवर आणि आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो. पिकांचे नुकसान होते, काही ठिकाणी पूर येतो तर काही ठिकाणी तीव्र दुष्काळ पडतो, ज्याचा सर्वात मोठा फटका शेतकरी, छोटे व्यापारी आणि गरिबांना सहन करावा लागतो, त्याचबरोबर वन्यजीव आणि जलचरांनाही हानी पोहोचते. हिमखंड वितळतात आणि समुद्रात शोषले जातात, ज्यामुळे समुद्राची पातळी वाढते आणि तापमान सतत वाढत राहते. बदलत्या हवामानामुळे मानवी आरोग्य अधिकाधिक कमकुवत होत चालले आहे, प्राणघातक आजार वेगाने पसरत आहेत, रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत होत आहे. सध्या उन्हाळ्यात वाढणारी आर्द्रता गुदमरवणारी ठरत आहे; असे वाटते की ते शरीराला आतून उकळत आहे. सजीवांसाठी वरदान असलेला ओझोन थर आता सतत होणाऱ्या नुकसानीमुळे धोक्यात येत आहे. या समस्या आणि प्रदूषित वातावरणामुळे आपले मानसिक आरोग्यही झपाट्याने बिघडते आहे.
आपण आपल्या पुढच्या पिढीसाठी असलेल्या नैसर्गिक संसाधनांचा नाश करण्यास सुरुवात केली आहे आणि त्याशिवाय, आपण विषारी वातावरण सतत वाढवत आहोत. आपण आपल्या स्वार्थात इतके आंधळे झालो आहोत की आपल्या घराबाहेर जर एखादे हिरवेगार झाड असेल, जे आपल्याला शुद्ध ऑक्सिजन, सावली, फळे, फुले आणि थंडावा देते, तरीही आपण ते झाड तोडून त्या जागेवर अतिक्रमण करण्याचा विचार करतो. मानवांच्या अशा कृतींमुळे, किलबिलाट करणारे पक्षी दाट लोकवस्तीच्या भागांपासून दूर झाले आहेत. शहरांमधून वाहणाऱ्या नद्या आता घाणेरड्या नाल्यांमध्ये रूपांतरित झाल्या आहेत. अनेकदा अधिकाऱ्यांच्या किंवा निविदा काढणाऱ्या कंत्राटदारांच्या निष्काळजीपणाचे परिणाम सामान्य जनतेला भोगावे लागत असल्याचे दिसून येते. उदाहरणार्थ:- थोड्याशा पावसाने पूर परिस्थिती निर्माण होते आणि शासनाचे दावे उघडकीस आणते. पाऊस पडताच रस्त्यांवर पाणी साचते, सर्वत्र खड्डे पडतात, काही चौकात दिवसा रस्त्यावरील दिवे चालू राहतात आणि रात्री बंद राहतात, काही ठिकाणी वाहतूक सिग्नल बंद राहतात, काही ठिकाणी नळाचे पाणी रस्त्यांवर वाहत राहते आणि काही ठिकाणी कंत्राटदार रस्त्यांवर खड्डे खोदून सोडून देतात. बंदी घातलेल्या प्लास्टिक पिशव्या आणि हानिकारक रसायनांचा अंदाधुंद वापर केला जात आहे. कुठेतरी उघड्यावर कचरा जाळला जातो, तर कुठे रस्त्याच्या कडेला कचऱ्याचे ढीग साचलेले असतात. अनेक वस्त्यांमध्ये गुरेढोरे आणि कुत्रे रस्त्यावर तळ ठोकताना दिसतात. कुठेतरी वर्षानुवर्षे तेच काम संथ गतीने सुरू राहते आणि जनता त्रस्त राहते. माणसाच्या बेजबाबदार कृती आणि लोभामुळे आता मानवी जीवनच उद्ध्वस्त होऊ लागले आहे. शासनाकडे नेहमी पुरेश्या कर्मचाऱ्यांची कमतरता दिसून येते.
अमेरिकेतील हेल्थ इफेक्ट्स इन्स्टिट्यूटने प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात असे आढळून आले आहे की २०२१ मध्ये जगभरात ८.१ दशलक्ष मृत्यू हे वायू प्रदूषणामुळे झाले. या मृत्यूंव्यतिरिक्त, लाखो लोक गंभीर दीर्घकालीन आजारांनी ग्रस्त आहेत, ज्यामुळे आरोग्य सेवा प्रणाली, अर्थव्यवस्था आणि समाजांवर प्रचंड दबाव येतो. २०२१ मध्ये, वायू प्रदूषणामुळे पाच वर्षांखालील ७,००,००० हून अधिक मुलांचा मृत्यू झाला, ज्यामुळे कुपोषणानंतर जागतिक स्तरावर या वयोगटातील मृत्यूसाठी हा दुसरा सर्वात मोठा जोखीम घटक बनला. यापैकी, प्रामुख्याने आफ्रिका आणि आशियामध्ये ५,००,००० बालमृत्यू हे प्रदूषक इंधन वापरून घरी स्वयंपाक केल्यामुळे होणाऱ्या वायू प्रदूषणामुळे झाले.
जागतिक आर्थिक मंचाच्या मते, जर उत्सर्जन कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे उपाय अंमलात आणले गेले नाहीत तर हवामान संकटामुळे २०५० पर्यंत १.४५ कोटी लोकांचा मृत्यू होऊ शकतो, सोबतच अतिरिक्त खर्च १.१ ट्रिलियन डॉलर्स होण्याचा अंदाज आहे. सरासरी तापमान औद्योगिक-पूर्व पातळीपेक्षा २.५° ते २.९° सेल्सिअसने वाढण्याची शक्यता आहे. हवामानाशी संबंधित मृत्युदरासाठी पूर हा सर्वात मोठा धोका घटक असल्याचे आढळून आले, ज्यामुळे २०५० पर्यंत ८.५ दशलक्ष मृत्यू होतील. दुष्काळ, जो अप्रत्यक्षपणे अति उष्णतेशी जोडलेला आहे, तो मृत्यूचे दुसरे प्रमुख कारण आहे, ज्यामध्ये ३.२ दशलक्ष मृत्यूची शक्यता आहे. २०५० पर्यंत उष्णतेच्या लाटांमुळे सर्वात जास्त आर्थिक नुकसान होईल, कारण उत्पादकता कमी होईल, ज्याचा अंदाज ७.१ ट्रिलियन डॉलर्स असेल. वायू प्रदूषणामुळे होणारे अतिरिक्त मृत्यू, ज्यामध्ये सूक्ष्म कण आणि ओझोन प्रदूषण यांचा समावेश आहे, हे अकाली मृत्यूचे प्रमुख कारण असण्याचा अंदाज आहे, ज्यामुळे दरवर्षी अंदाजे ९ दशलक्ष मृत्यू होतात.
पर्यावरणाचे संरक्षण हे जीवनाचा आधार आहे, त्याचे रक्षण करणे ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे. हवा आणि जल प्रदूषण कमी करण्यासाठी उपाययोजना प्रभावीपणे राबवणे, उत्सर्जन नियम कडक करणे आणि कचरा व्यवस्थापन सुधारणे. हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करण्यासाठी आणि हवामान बदलाचे परिणाम कमी करण्यासाठी पावले उचलणे, ऊर्जा कार्यक्षमता सुधारणे आणि जंगलांचे संरक्षण करणे. परिसंस्थांचे जतन आणि पुनर्संचयित करणे, जंगलतोड कमी करणे आणि शाश्वत जमीन व्यवस्थापन पद्धतींना प्रोत्साहन देणे. हिरव्यागार जागांची निर्मिती, पायी चालणे आणि सायकलिंगला प्रोत्साहन. यांत्रिक संसाधनांवरील अवलंबित्व कमी करणे, वृक्षारोपणाला सातत्याने प्रोत्साहन देणे, गावांचे शहरांकडे होणारे स्थलांतर रोखण्यासाठी कायमस्वरूपी उपाय शोधणे म्हणजेच ग्रामीण भागातही दर्जेदार शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगाराच्या सुविधा प्रभावीपणे स्थापित करणे. सुपीक जमिनीची धूप रोखणे, पिकांवर हानिकारक रसायनांच्या फवारणीवर बंदी घालणे, सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देणे. जंगलातील झाडांचे क्षेत्र गरजेच्या प्रमाणात खूपच कमी आहे, ते वाढवण्याच्या गरजेवर भर देणे. प्लास्टिक कचरा आणि ई-कचऱ्याचे रीसायकल करणे, रेन वाटर हार्वेस्टिंगला प्रोत्साहन देणे. आजूबाजूच्या परिसरात कमीत कमी प्रदूषण आणि जास्तीत जास्त हिरवळ राखणे हे आपले कर्तव्य आहे, तसेच सरकारी धोरणे आणि नियमांचे काटेकोरपणे पालन करा, स्वच्छ वातावरण असेल तरच जीवन आहे. आपण पर्यावरणाला जे काही दिले, तेच पर्यावरण आता आपल्याला परत करत आहे. जर आपण पर्यावरण स्वच्छ ठेवले तर पर्यावरण आपल्याला स्वच्छ वातावरण देईल.
लेखक – डॉ. प्रीतम भी. गेडाम
मोबाईल /व्हाट्सअॅप क्र. ०८२३७४ १७०४१
prit00786@gmail.com
