(जागतिक अंमली पदार्थ विरोधी दिन विशेष – २६ जून २०२५)
वणी प्रतिनिधी:
व्यसन फक्त नाश करते; व्यसनी व्यक्ती ज्या अंमली पदार्थाचे सेवन मोठ्या उत्कटतेने करते ते शरीरावर व मनावर अतिशय घातक परिणाम करते. व्यसन हे सर्वप्रथम व्यक्तीच्या मेंदूवर वर्चस्व गाजवते आणि त्याची विचार करण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता नष्ट करते आणि हळूहळू संपूर्ण शरीर कमकुवत करते. जोपर्यंत व्यसनाचा परिणाम मेंदूवर राहतो तोपर्यंत व्यसनाधीन व्यक्तीच्या अनुचित वर्तनाची शक्यता प्रबळ राहते. ही एक साधी गोष्ट आहे, जर एखाद्या व्यक्तीचा मेंदू अनियंत्रित असेल तर त्याचे स्वतःवर नियंत्रण राहणार नाही. २०२१ च्या जागतिक औषध अहवालानुसार, अंमली पदार्थांचा वापर आणि गुन्हेगारी यांच्यात जवळचा संबंध आहे. आपण स्वतः पाहतो की जगभरातील गुन्हेगारीमध्ये वाढ होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे अंमली पदार्थांचे व्यसन, म्हणजेच, अर्ध्याहून अधिक गुन्हे हे अंमली पदार्थांच्या प्रभावाखाली किंवा अंमली पदार्थांसाठी केले जातात. व्यसनासाठी पैसे न मिळाल्याने व्यसनी स्वतःच्या पालकांना देखील मारतात अशा बातम्या किंवा वाईट कृत्य आपण अनेकदा ऐकतो आणि पाहतो. आजकाल, गुन्हेगारी अगदी लहान वयातच दिसून येते, अगदी शाळकरी मुले देखील ड्रग्जचे व्यसन लागलेली दिसतात. पालकांचा मुलांबद्दलचा बेजबाबदार दृष्टिकोन किंवा मुलांवर आंधळा विश्वास, फॅशन आणि चित्रपट उद्योगाचा नकारात्मक परिणाम आणि सोशल मीडियाचे व्यसन यामुळे मुलांचा विकास चुकीच्या दिशेने होत आहे. जर आत्ताच मुलांच्या कोवळ्या मनावर ड्रग्जचे विष वर्चस्व गाजवू लागले, तर देशाचे उज्ज्वल भविष्य गुन्हेगारीच्या दलदलीत भरून जाईल. आजकाल तरुण प्रत्येक छोट्या गोष्टीवर पार्टी करतात आणि पार्टीच्या नावाखाली नशा करतात. आज आपण जिकडे पाहतो तिकडे ड्रग्जची तस्करी, व्यसनींकडून होणारे गुन्हे, अपघात आणि वाईट बातम्या आहेत, क्वचितच असा दिवस जातो जेव्हा नशे संबंधित बातम्या येत नाहीत. ड्रग्जचे जाळे वेगाने पसरले आहे, अगदी ड्रग्जच्या तस्करीत मुलांचाही वापर केला जात आहे.
देशात वापरल्या जाणाऱ्या सर्वात सामान्य अंमली पदार्थांमध्ये अल्कोहोल, निकोटीन, गांजा, चरस, भांग, हेरॉइन, फार्मास्युटिकल ओपिओइड्स, फेंटानिल, कोडीन, मेथॅम्फेटामाइन, कोकेन, बेंझोडायझेपाइन्स आणि अफू यांचा समावेश आहे. लहान मुले देखील नशा करण्यासाठी ग्लू, व्हाईटनर, कफ सिरप, वेदनाशामक, पेंट थिनर, फिनाईल, सॅनिटायझर, पेट्रोल किंवा इतर ज्वलनशील उग्र वास असणारी रसायने श्वासाने घेण्याकरिता वापरतात. मुलांमध्ये दारू आणि तंबाखूचा वाढता वापर हा देखील चिंतेचा विषय आहे. आज, संघटित गुन्हेगारी अवैध ड्रग्ज व्यापाराला चालना देत आहे, ज्याचे जगभरातील लोक आणि समुदायांवर विनाशकारी परिणाम होत आहेत. म्हणूनच या वर्षीच्या आंतरराष्ट्रीय ड्रग्ज गैरवापर विरोधी दिन २०२५ चे घोषवाक्य “साखळ्या तोडणे: सर्वांसाठी प्रतिबंध, उपचार आणि पुनर्प्राप्ती!” आहे. हे घोषवाक्य ड्रग्ज गैरवापर आणि बेकायदेशीर तस्करीचा सामना करण्यासाठी सामुदायिक पाठिंबा, आरोग्यसेवेची उपलब्धता आणि जागतिक एकतेची आवश्यकता यावर भर देते. आपण सर्वांनी आपल्या पातळीवर जागरूक होऊन ड्रग्ज व्यसनाच्या विरोधात लढले पाहिजे.
देशातील सर्वात शिक्षित राज्य असलेल्या केरळमध्ये पंजाबपेक्षा जास्त व्यसनी आहेत. हो, ही आकडेवारी भयावह आहे. २०२४ मध्ये, केरळमध्ये नार्कोटिक ड्रग्ज अँड सायकोट्रॉपिक सबस्टन्स कायद्यांतर्गत २७,७०१ प्रकरणे नोंदवली गेली, जी पंजाबमधील ९,०२५ प्रकरणांपेक्षा तिप्पट आहे. देशातील सर्व राज्यातून केरळमध्ये ड्रग्जशी संबंधित प्रकरणांचे प्रमाण सर्वाधिक आहे. गेल्या चार वर्षांत, केरळमध्ये ८७,१०१ ड्रग्जशी संबंधित प्रकरणे नोंदवली गेली, जे मागील वर्षाच्या तुलनेत १३० टक्के वाढ आहे. प्रत्येक जिल्हा प्रभावित आहे आणि या वर्षाच्या पहिल्या दोन महिन्यांत, ३० खून ड्रग्जच्या गैरवापराशी संबंधित होते, जे राज्यातील एकूण खूनांपैकी निम्मे आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते, भारतातील रस्त्यांवर ५० लाखांहून अधिक मुले अमानुष परिस्थितीत राहतात आणि काम करतात, जिथे त्यांना अंमली पदार्थांच्या गैरवापराचा धोका जास्त असतो. सरकारने सर्वोच्च न्यायालयाला सांगितले की, देशात १० ते १७ वयोगटातील १.५८ कोटी मुले अंमली पदार्थांचे व्यसन करतात.
डब्लूएचओच्या मते, अल्कोहोलच्या हानिकारक वापरामुळे दरवर्षी ३.३ दशलक्ष मृत्यू होतात, तंबाखू उत्पादनांवर उत्पादन शुल्क म्हणून वसूल केलेल्या प्रत्येक १०० रुपयांमागे भारतीय अर्थव्यवस्थेला ८१६ रुपयांचे नुकसान होते, २०१७ ते २०१८ दरम्यान ३५ वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या लोकांसाठी तंबाखूच्या वापरामुळे होणारे सर्व आजार आणि मृत्यूंचे आर्थिक नुकसान २७.५ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स होते. २०११ ते २०५० दरम्यान, अल्कोहोलशी संबंधित मृत्यूंमुळे २५८ दशलक्ष आयुष्य वर्षे गमावली जातील. अंमली पदार्थांच्या वापराच्या विकाराने ग्रस्त असलेल्या ६४ दशलक्ष लोकांपैकी, ११ पैकी फक्त १ व्यक्तीला उपचार मिळतो. अंमली पदार्थांच्या वापराच्या विकाराने ग्रस्त असलेल्या १८ पैकी फक्त १ महिला उपचार घेते, तर ७ पैकी फक्त १ पुरुष उपचार घेतात. गृह मंत्रालयाने १८ मार्च २०२५ रोजी लोकसभेत सांगितले की, गेल्या पाच वर्षांत देशभरातील बंदरांमधून १९ प्रकरणांमध्ये एकूण ११,३११ कोटी रुपयांपेक्षा जास्त किमतीचे ड्रग्ज जप्त करण्यात आले. सतत कारवाई करूनही, भारतात अंमली पदार्थांचे व्यसन वाढत आहे, नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्युरोच्या मते, भारतात अंदाजे 100 दशलक्ष लोक विविध अंमली पदार्थांच्या व्यसनांनी ग्रस्त आहेत. संयुक्त राष्ट्रांच्या औषध आणि मानसोपचार विषयक कार्यालय ने प्रकाशित केलेल्या जागतिक औषध अहवाल २०२४ नुसार, जागतिक अंमली पदार्थाचा वापर २९२ दशलक्ष लोकांपर्यंत पोहोचला आहे, जो मागील दशकाच्या तुलनेत २० टक्के वाढ आहे.
२०१९ ते २०२१ दरम्यान उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र आणि पंजाब सारख्या राज्यांमध्ये नार्कोटिक्स ड्रग्ज अँड सायकोट्रॉपिक सबस्टन्स कायद्यांतर्गत सर्वाधिक एफआयआर नोंदविण्यात आले. २०१९ मध्ये सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाने केलेल्या भारतातील अंमली वापराच्या प्रसार आणि पद्धतीवरील राष्ट्रीय सर्वेक्षणानुसार, १० ते ७५ वयोगटातील १६० दशलक्ष लोक सध्या दारूचे सेवन करत आहेत. यापैकी ५.२ टक्के लोक दारूवर अवलंबून आहेत. बनावट दारूमुळे देशात व्यसनी लोकांचा मोठ्या प्रमाणात मृत्यू होतो. मद्यपान हा एक जुनाट आजार आहे ज्यामुळे लोकांना दारूची इच्छा होते आणि ते त्यांचे मद्यपान नियंत्रित करू शकत नाहीत.
व्यसनींना त्वरित उपचार देण्याची आणि नवीन पिढीचे ड्रग्जकडे वाढणारे आकर्षण थांबवण्याची गरज आहे. यामध्ये सरकार, धर्मादाय संस्था आणि जनतेचे परस्पर सहकार्य अत्यंत आवश्यक आहे. पालकांनी त्यांची जबाबदारी समजून घेतली पाहिजे, त्यांच्या निष्काळजीपणामुळे मुले भरकटू नयेत आणि समाज आणि देशासाठी समस्या बनू नयेत. पालकांचे मुलांवर नियंत्रण, सभोवतालचे पोषक वातावरण, जागरूकता आणि कुटुंबातील सदस्यांमधील चांगले समन्वय त्यांना व्यसनापासून मुक्त ठेवू शकते. पालकांनी मुलांचा हट्टीपणा, खोटा देखावा आणि गरज यातील फरक समजून घेतला पाहिजे. मुलांचे फक्त लाड पुरवणे किंवा पालकांनी व्यस्ततेच्या नावाखाली मुलांवरील नियंत्रण गमावू नका. मुलांच्या हालचालींकडे लक्ष द्या. मैत्रीपूर्ण वातावरण निर्माण करून मुलांसोबत वेळ घालवा. त्यांना चांगल्या आणि वाईट गोष्टींबद्दल ज्ञान आणि प्रेरणादायी धडे द्या. त्यांना जबाबदाऱ्या आणि नातेसंबंधांचे मूल्यांकन करायला शिकवा. मुले मोठ्यांचे अनुकरण करतात, म्हणून मुलांसमोर अनुचित वर्तन टाळा. नशा करू नका किंवा आपल्या प्रियजनांना सुद्धा नशा करू देऊ नका. मुलांना सोशल मीडिया, ऑनलाइन गेम, उत्तेजक फॅशन आणि मोबाईलपासून दूर ठेवा. मुलांना त्यांच्या निरागसतेने आणि बालपणाने जगू द्या, त्यांना गॅजेट्स पासून दूर करून बाहेर फिटनेस, क्रीडा स्पर्धा, खेळ खेळण्यास प्रोत्साहित करा. मुलांच्या मोहात पालकांनी भावनांवर आधारित निर्णय घेऊ नयेत, तर मुलांच्या उज्ज्वल भविष्याचा विचार करून धोरणे बनवावीत आणि मुलांना नैतिकता, परोपकार, सत्यता, मानवतेचे धडे शिकवा. अशी संस्कारशील मूल्ये असलेली मुले कधीही ड्रग्जचे व्यसन लावू शकत नाहीत आणि तरच देशाचे भविष्य ड्रग्जमुक्त होऊन सशक्त बनेल.
लेखक – डॉ. प्रीतम भी. गेडाम
मोबाईल आणि व्हाट्सअॅप क्र. ०८२३७४ १७०४१
ईमेल prit00786@gmail.com
