(डॉ. पीएसजी कुमार जयंती विशेष ०९ जून २०२५)
ग्रंथालयांशिवाय शिक्षण क्षेत्राचे अस्तित्व अशक्य आहे, कारण ग्रंथालयांना शिक्षणाचा पाया म्हणतात आणि दर्जेदार ग्रंथालये ही एका मजबूत शिक्षण व्यवस्थेचा आधार आणि प्रतिबिंब आहेत. ग्रंथालयांचा चांगला विकास हा उज्ज्वल भविष्याचा पाया रचतो. जेव्हा आपण देशातील ग्रंथालयांच्या विकासाबद्दल बोलतो तेव्हा आपल्याला निश्चितच त्या महान व्यक्तींची आठवण येते ज्यांनी या क्षेत्रात मोलाची कामगिरी पटकावली. आज आपण अशाच एका महान व्यक्तीबद्दल बोलत आहोत ज्यांनी आपल्या असाधारण कार्याद्वारे ग्रंथालय माहिती विज्ञान क्षेत्राला नवीन उंचीवर नेले आहे. डॉ. पीएसजी कुमार, ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य ग्रंथालय माहिती विज्ञान क्षेत्राच्या विकासासाठी समर्पित केले. ज्यांना देशात या क्षेत्रासाठी आदर्श म्हणून पाहिले जाते. त्यांनी देशात महत्त्वाच्या पदांवर काम केले आणि परदेशात विविध प्रसंगी भारताचे प्रतिनिधित्व देखील केले. देशभरातील ग्रंथालय माहिती विज्ञान क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांचे स्वप्न होते की डॉ. पीएसजी कुमार यांच्या मार्गदर्शनाखाली काम करून काहीतरी शिकावे. लोक त्यांना ग्रंथालय माहिती विज्ञानाचा विश्वकोश म्हणतात. ते गुणांचे खजिना होते. ग्रंथालय क्षेत्राचे संपूर्ण ज्ञान आणि त्याच्या विकासाशी संबंधित कार्यपद्धती त्यांच्या मनात कोरली होती.
त्यांच्या उत्कृष्ट योगदानामुळे आणि दर्जेदार कार्यामुळे, डॉ. पीएसजी कुमार यांना ग्रंथालय शास्त्राचे जनक पद्मश्री डॉ. एसआर रंगनाथन यांच्या समतुल्य मानले जाते. डॉ. पीएसजी कुमार यांनी त्यांचे बहुतेक कार्यकाळ नागपूर विद्यापीठाच्या ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान विभागात घालवले. ते अनेक गोष्टीत प्रतिभावान होते, विचारशील, बुद्धिमान, मृदुभाषी, वक्तशीर आणि कामासाठी नेहमीच तत्पर. एक प्रतिभावान संशोधक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, कामात पद्धतशीर, व्यवस्थापनात कार्यक्षम, लोकांकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात मानवतावादी, निर्णय घेण्यास तार्किक, अडचणी हाताळण्यात मेहनती आणि प्रामाणिक, एक चांगला शिक्षक, आदर्श ग्रंथपाल, उत्तम संघटक, सक्षम प्रशासक, कुशल मार्गदर्शक, उत्कृष्ट लेखक, वक्ता आणि समीक्षक सारख्या अनेक भूमिकांमध्ये ते पारंगत होते.
डॉ. पीएसजी कुमार यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रचंड प्रसिद्धी मिळवली. त्यांना युनेस्को, एफआयडी, आयएफएलए तर्फे फेलोशिप ने सन्मानित केले. एबीसी केंब्रिजकडून इंटरनेशनल मैन ऑफ द ईयर, एबीआय, यूएसएकडून मैन ऑफ द ईयर, सेक्युलर इंडिया हार्मोनी अवार्ड, पंजाब विद्यापीठाकडून “सत्ताल” पंजाब ग्रंथपाल पुरस्कार, पी.एस. तेलुगू विद्यापीठ, हैदराबाद तर्फे प्रो. पी. गंगाधर राव पुरस्कार, कौला एंडोमेंट फॉर लायब्ररी सायन्सकडून रंगनाथन कौला पुरस्कार आणि विद्यापीठ अनुदान आयोगाकडून एमेरिटस फेलो देखील मिळाले. त्यांनी आयएफएलए (इंटरनॅशनल फेडरेशन ऑफ लायब्ररी असोसिएशन) च्या निमंत्रणावरून यूके, यूएसए, मॉरिशस आणि फ्रान्सला भेट दिली आणि परिषदांमध्ये भाग घेतला, फीड (इंटरनॅशनल डॉक्युमेंटेशन फेडरेशन), कॉमला (कॉमनवेल्थ लायब्ररी असोसिएशन), एएलए (अमेरिकन लायब्ररी असोसिएशन) यामुळे त्यांचे आंतरराष्ट्रीय संपर्क वाढले होते. त्यांनी देशातील जवळजवळ सर्व राज्ये आणि विद्यापीठांना भेटी दिल्या. ते ७७ हून अधिक विद्यापीठांशी जुडून होते आणि त्यांनी विविध संस्था/विद्यापीठांमध्ये १६८ हून अधिक व्याख्याने दिली. त्यांचे चरित्रात्मक प्रोफाइल १६ हून अधिक आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय चरित्रात्मक स्त्रोतांमध्ये प्रकाशित झाले.
त्यांनी भारत आणि परदेशातील प्रसिद्ध संशोधन जर्नल्सच्या संपादकीय मंडळांवर काम केले. त्यांच्या कार्यकाळात, डॉ. कुमार यांनी अनेक संस्था आणि संघटनांमध्ये महत्त्वाची पदे भूषवली. ते विदर्भ शैक्षणिक ग्रंथालय संघटनेचे अध्यक्ष होते, भारतीय ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान शिक्षक संघटनेचे सरचिटणीस, उपाध्यक्ष आणि अध्यक्ष होते, केंद्रीय शिक्षण आणि प्रशिक्षण विभागीय समितीचे अध्यक्ष, १९९०-९६ मध्ये भारतीय ग्रंथालय संघटनेचे उपाध्यक्ष आणि अध्यक्ष, इंडियन असोसिएशन ऑफ स्पेशल लायब्ररीज अँड इन्फॉर्मेशन सेंटर्सचे दोन वेळा कौन्सिल सदस्य व अध्यक्ष, सार्क देशांचे ग्रंथालय संघ, गुड ऑफिसेस कमिटी, संयुक्त भारतीय ग्रंथालय संघटनांचे परिषद आणि भारतीय ग्रंथालय आणि माहिती सेवा फाउंडेशनचे संस्थापक अध्यक्ष म्हणून, त्यांचे कार्य प्रशंसनीय आहे. त्यांनी भारतातील ग्रंथालय व्यवसायाच्या विकासात अमूल्य योगदान दिले. डॉ. कुमार यांनी २००४ मध्ये विदर्भ ग्रंथालय संघटनेची स्थापना केली आणि तरुण व्यावसायिकांना त्यांचे सर्जनशील कौशल्य प्रदर्शित करण्यासाठी एक व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. ते राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठात ग्रंथालय माहिती विज्ञान विभागप्रमुख, ग्रंथपाल आणि व्याख्याता देखील होते. त्यांनी राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाचे कुलसचिव पद देखील भूषवले. डॉ. पीएसजी कुमार यांना विद्यापीठ अनुदान आयोगाने ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान क्षेत्रात एमेरिटस फेलोशिप देऊ केली होती. ही फेलोशिप “भारतातील ग्रंथालय चळवळ आणि राज्यनिहाय विकास” या विषयावर संशोधन करण्यासाठी दोन वर्षांच्या कालावधीसाठी होती.
डॉ. पीएसजी कुमार यांनी ११८ हून अधिक संशोधन लेख, विविध जर्नल्समध्ये ६८ चर्चासत्र पेपर्स, ७९ हून अधिक पुनरावलोकने, १२ प्रस्तावना, ३ तांत्रिक नोट्स लिहिले, विविध विषयांवर ६० हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली (इंडियन एन्सायक्लोपीडिया ऑफ लायब्ररी अँड इन्फॉर्मेशन सायन्स (२३ खंडांमध्ये) जे त्यांनी संपादित केले ते वगळता), ते ८ हून अधिक व्यावसायिक जर्नल्सशी संपादक व संपादकीय मंडळ सदस्य म्हणून संबंधित होते. यापैकी महत्त्वाचे म्हणजे आयएटीएलआयएस कम्युनिकेशन्स, आयएलए बुलेटिन, आयएलए न्यूजलेटर, हेराल्ड ऑफ लायब्ररी सायन्स अँड इन्फॉर्मेशन एज. आयएलए द्वारे स्वरूप, मांडणी आणि आशयाची पुनर्रचना करून त्यांनी आपली संपादकीय क्षमता सिद्ध केली. ‘लायब्ररीज इन इंडिया सिरीज’ आणि ‘इंडियन एन्सायक्लोपीडिया ऑफ लायब्ररी अँड इन्फॉर्मेशन सायन्स’ हे २३ खंडांमध्ये प्रकाशित झालेले त्यांच्या ज्ञान आणि लेखन कौशल्याचे प्रतीक आहेत. डॉ. पीएसजी कुमार यांनी ‘माहितीयुग’ हे त्रैमासिक मासिक मराठीत आणि ‘इन्फॉर्मेशन एज’ हे इंग्रजीत सुरू करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्याला अल्पावधीतच राष्ट्रीय कीर्ती मिळाली.
डॉ. कुमार यांच्या अथक प्रयत्नांमुळेच विदर्भात ग्रंथपालांसाठी पदव्युत्तर पदवी अभ्यासक्रम सुरू झाला. मोठ्या प्रयत्नांनी त्यांनी १९८४ मध्ये राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठात एमएलआयएससी अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी सुरू केली. देशातील त्यांच्या समकालीन लोकांमध्ये त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली डॉक्टरेट पदवीधारकांची संख्या सर्वाधिक होती. त्यांनी ग्रंथालय विज्ञानाच्या जगाशी संबंधित विविध विषयांवर लेखन सुरू ठेवले. ग्रंथालय विज्ञानाचे असे कोणतेही क्षेत्र नाही ज्यावर त्यांनी लिहिले नाही. डॉ. कुमार यांच्यावर पद्मश्री डॉ. एस.आर. रंगनाथन यांचा सर्वाधिक प्रभाव होता, ज्यांना भारतातील ग्रंथालय विज्ञानाचे जनक म्हटले जाते. ते अनेक प्रकारे डॉ. रंगनाथन यांचे कट्टर अनुयायी होते आणि त्यांची कर्तव्ये पार पाडताना ते पूर्ण अलिप्ततेचा संदेश देत असत. रंगनाथन यांच्यानंतर, प्रा. पी.एन. कौला यांचा सर्वात जास्त प्रभाव होता, कौला त्यांना मुलगा मानत होते आणि प्रोत्साहनाचा स्रोत देखील मानत.
डॉ. पीएसजी कुमार यांनी १९७२ मध्ये राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाच्या ग्रंथालय माहिती विज्ञान विभागाची जबाबदारी स्वीकारली आणि त्यांनी त्यांच्या कार्यशैलीने या विभागाला राष्ट्रीय स्तरावर एक वेगळी ओळख मिळवून दिली. आज त्यांचे विद्यार्थी देश-विदेशातील मोठ्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये सर्वोच्च पदांवर काम करत आहेत. डॉ. पीएसजी कुमार यांच्या कार्याचा प्रत्येक पैलू आपल्याला काहीतरी नवीन शिकण्याची प्रेरणा देतो. त्यांनी त्यांच्या वैयक्तिक संग्रहातील पुस्तकांची मौल्यवान भांडवल संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ, अमरावतीच्या ग्रंथालयाला दान केली. ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान या विषयावर स्थापनेसाठी आणि व्याख्यानांसाठी त्यांनी नागपूर विद्यापीठाला एक लाख रुपये दान केले. त्यांच्या कार्यापासून प्रेरित होऊन डॉ. पीएसजी कुमार ग्रंथालय फाउंडेशनची स्थापना झाली आहे. ग्रंथालय माहिती विज्ञान या विषयाच्या विकासासाठी आणि समृद्धीसाठी ते आयुष्यभर परिश्रमी आणि कष्टाळू राहिले, हा वारसा अधिक चांगल्या प्रकारे पुढे नेणे आपले कर्तव्य आहे. देशातील ग्रंथालय माहिती विज्ञानाशी संबंधित कोणत्याही परिषद, चर्चासत्र, कार्यशाळा किंवा इतर कार्यक्रमात त्यांचे नाव नेहमीच घेतले जाते. ते आज आपल्यात नाहीत, परंतु ग्रंथालय माहिती विज्ञान या विषयातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाचे हे क्षेत्र नेहमीच स्मरण करेल आणि ऋणी राहील.
लेखक – डॉ. प्रीतम भी. गेडाम
मोबाईल /व्हाट्सअॅप क्र. ०८२३७४ १७०४१
prit00786@gmail.com
