▪️सिमेंट रस्ते, कमी होत चाललेली वृक्षसंख्या आणि आटणारे जलस्रोत ठरताहेत तापमानवाढीची कारणे?
वणी (प्रतिनिधी): यंदाच्या मे महिन्यात विदर्भातील इतर भागांप्रमाणेच वणी शहर आणि परिसरातही तीव्र उष्णतेची लाट अनुभवायला मिळाली. विशेषतः वृद्ध, लहान मुले आणि दिवसभर उन्हात काम करणाऱ्या नागरिकांना उष्णतेचा मोठा फटका बसला. उष्माघाताचा धोका वाढल्याने प्रशासनाने नागरिकांना आवश्यक खबरदारी घेण्याचे आवाहन केले होते.
दि. १४ जुलै रोजीही दुपारच्या वेळी वाढत्या तापमानाची तीव्रता नागरिकांना जाणवत असून शहरात उष्णतेचा परिणाम कायम असल्याचे चित्र दिसून येत आहे.
दरम्यान, वाढत्या उष्णतेमुळे परिसरातील अनेक जलस्रोत आटू लागल्याची स्थिती निर्माण झाली आहे. नगरपालिका हद्दीतील काही तलावांकडे योग्य देखभाल, गाळ काढणे, खोलीकरण आणि संवर्धनाच्या दृष्टीने अपेक्षित लक्ष दिले गेले नसल्याची भावना स्थानिक नागरिक व्यक्त करीत आहेत. मोमीनपुरा परिसरातील तलावाचे पर्यटनस्थळ म्हणून सुशोभीकरण करण्यात आले असले, तरी त्याचा अपेक्षित लाभ झालेला नसल्याचे काही नागरिकांचे म्हणणे आहे.
नागरिकांच्या मते, शहरातील इतर तलावांची नियमित साफसफाई, गाळ काढणे, रुंदीकरण व खोलीकरण केल्यास भूजल पातळी वाढण्यास मदत होऊ शकते. तसेच पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यासाठी प्रभावी जलसंधारण उपाययोजना राबविण्याची आवश्यकता असल्याची मागणी होत आहे.
शहराची जीवनदायिनी मानली जाणारी निर्गुडा नदी यंदाच्या उन्हाळ्यात मोठ्या प्रमाणात कोरडी पडल्याने काही भागांमध्ये भूजल पातळी घटली आणि पाणीटंचाईची समस्या निर्माण झाली. काही भागांतील सार्वजनिक नळ व बोअरवेलच्या स्थितीबाबतही नागरिकांकडून नाराजी व्यक्त करण्यात येत आहे. शहरातील पाणीपुरवठा अधिक सक्षम करण्यासाठी दीर्घकालीन नियोजनाची गरज असल्याचे मत नागरिक मांडत आहेत.
गेल्या काही वर्षांत विकासकामांच्या निमित्ताने वणी–चिखलगाव–यवतमाळ मुख्य मार्गासह शहरातील विविध भागांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर सावली देणाऱ्या वृक्षांची तोड झाल्याचा आरोप नागरिकांकडून करण्यात येत आहे. मात्र त्या बदल्यात पुरेशा प्रमाणात वृक्षारोपण, झाडांचे संगोपन आणि संवर्धन झाले नसल्याची खंतही व्यक्त केली जात आहे.
मुख्य रस्त्यांवरील दुभाजकांमध्ये शोभेची झाडे लावण्यात आली असली, तरी दीर्घकाळ सावली देणाऱ्या वृक्षांना प्राधान्य मिळाले नाही, असे अनेक ज्येष्ठ नागरिकांचे मत आहे. त्यामुळे उन्हाळ्यात नागरिक, प्रवासी, फेरीवाले, हातगाडी व्यावसायिक आणि ऑटोचालकांना पूर्वीप्रमाणे नैसर्गिक सावली मिळत नसल्याचे चित्र आहे.
लालपुलिया, चिकलगाव, साई मंदिर परिसर, बसस्थानक, वरोरा रोड आदी भागांत पूर्वी मोठी सावलीची झाडे होती. आज त्या ठिकाणी झाडांची संख्या कमी झाल्याने उष्णतेचा परिणाम अधिक जाणवत असल्याचे नागरिक सांगतात.
शहर व परिसरातील नव्या लेआउटच्या विकासादरम्यानही पर्यावरणपूरक नियोजन, खुल्या जागा आणि वृक्षारोपणाला अपेक्षित प्राधान्य मिळावे, अशी मागणी पर्यावरणप्रेमींनी केली आहे.
दरम्यान, वणी ग्रामीण रुग्णालयाच्या मुख्य रस्त्यालगत सिमेंट रस्त्याच्या विकासकामादरम्यान काही झाडे तोडण्याची तयारी सुरू होती. मात्र एका सामाजिक कार्यकर्त्याने संबंधित विभागाकडे निवेदन सादर करून ही झाडे वाचविण्यासाठी प्रयत्न केले. त्यामुळे आजही ही झाडे रुग्ण, त्यांच्या नातेवाईकांना तसेच नागरिकांना सावली देत आहेत. तथापि, झाडांच्या अगदी लगत सिमेंट-काँक्रीट करण्यात आल्याने मुळांच्या नैसर्गिक वाढीवर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. या झाडांच्या संवर्धनासाठी झाडांच्या बुंध्याभोवतीचे काँक्रीट काढून मोकळी जागा उपलब्ध करून देणे व आवश्यक उपाययोजना करणे गरजेचे असल्याचे स्थानिक नागरिकांचे मत आहे.
सिमेंटच्या रस्त्यांमुळे वाढणाऱ्या उष्णतेबाबत तज्ज्ञांचे निरीक्षण
शहरी भागातील वाढत्या उष्णतेबाबत विविध अभ्यासांमधून महत्त्वाची निरीक्षणे समोर आली आहेत. आर्किटेक्ट प्रा. प्रज्ञा पत्की यांनी पत्रकारांशी बोलताना सांगितलेल्या माहितीनुसार, पुण्यात २९ एप्रिल रोजी दुपारी १ वाजता एरंडवणे येथील डीपी रोडवर हवेचे तापमान ३८ अंश सेल्सिअस असताना सिमेंटच्या रस्त्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान ५८ अंश सेल्सिअसपेक्षा अधिक नोंदविण्यात आले होते.
अभ्यासानुसार, शहरांमध्ये वाढणारे सिमेंटचे रस्ते, कमी होत चाललेली वृक्षसंख्या, वाढती वाहनांची गर्दी आणि काँक्रीटच्या इमारती यांमुळे शहरातील तापमानात वाढ होत असल्याचे आढळून आले आहे. या घटनेला “अर्बन हीट आयलंड इफेक्ट (Urban Heat Island Effect)” असे म्हटले जाते. यामुळे शहरातील काही भाग आसपासच्या ग्रामीण भागांपेक्षा अधिक तापतात.
तज्ज्ञांच्या मते, या वाढत्या उष्णतेचा सर्वाधिक फटका फेरीवाले, टपरी चालक, हातगाडी व्यावसायिक, बांधकाम मजूर, वाहतूक कर्मचारी तसेच दिवसभर उन्हात काम करणाऱ्या नागरिकांना बसतो.
वणी शहरातही असा अभ्यास होणार कधी?
वणी शहरात गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर सिमेंट रस्त्यांची कामे झाली आहेत. मात्र या रस्त्यांमुळे उन्हाळ्यात निर्माण होणाऱ्या उष्णतेच्या परिणामांचा स्थानिक स्तरावर कोणताही वैज्ञानिक अभ्यास किंवा तज्ज्ञांकडून नियमित निरीक्षण होत असल्याचे नागरिकांच्या निदर्शनास येत नाही. शहरातील वाढते तापमान कमी करण्यासाठी सावली देणाऱ्या वृक्षांची लागवड, जलसंधारण, तलावांचे पुनरुज्जीवन, उष्णता कमी करणारे पर्यावरणपूरक नगररचना नियोजन आणि इतर उपाययोजना कितपत राबविल्या जात आहेत, असा सवाल नागरिक उपस्थित करीत आहेत.
पावसाळ्यातही उष्णतेचा कहर; नागरिकांची चिंता वाढली
वणी विधानसभा मतदारसंघ हा औद्योगिक क्षेत्रामुळे राज्यभर ओळखला जातो. मात्र यंदाच्या पावसाळ्यातही अपेक्षित प्रमाणात पाऊस न झाल्याने शहरासह ग्रामीण भागातील शेतकरी, कष्टकरी आणि सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये चिंता व्यक्त केली जात आहे. जुलै महिना सुरू असूनही उष्णतेची तीव्रता फारशी कमी झालेली नसल्याचे नागरिकांचे म्हणणे आहे.
दिवसभर उष्णतेमुळे अनेक घरांमध्ये एसी, कुलर आणि पंखे दिवस-रात्र सुरू ठेवावे लागत आहेत. परिणामी वीजेचा वापर वाढून वीजबिलात मोठी वाढ होत आहे. महागाईच्या काळात वाढलेले वीजबिल सर्वसामान्यांच्या खिशाला परवडत नसल्याने नागरिक नाराजी व्यक्त करीत आहेत.
नागरिकांच्या मते, वाढत्या उष्णतेवर नियंत्रण मिळविण्यासाठी वृक्षसंवर्धन, जलसंधारण, तलावांचे पुनरुज्जीवन, पावसाचे पाणी साठविणे, पर्यावरणपूरक नगररचना आणि उष्णता कमी करणाऱ्या उपाययोजनांवर अधिक भर देण्याची आवश्यकता आहे. उपलब्ध मनुष्यबळ, तांत्रिक साधने आणि शासकीय योजनांचा प्रभावी वापर करून दीर्घकालीन नियोजन करण्याची अपेक्षा नागरिक प्रशासनाकडून व्यक्त करीत आहेत.
पर्यावरणप्रेमी आणि ज्येष्ठ नागरिकांचे मत आहे की, वाढते शहरीकरण, वृक्षतोड, जलस्रोतांचे संरक्षण न होणे आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय नियोजनाचा अभाव यामुळे शहरातील तापमानात सातत्याने वाढ होत आहे. संबंधित विभागांनी वृक्षसंवर्धन, तलावांचे पुनरुज्जीवन, पावसाच्या पाण्याचे संधारण, उष्णता कमी करणारे पर्यावरणपूरक रस्ते तसेच मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपणाला प्राधान्य दिल्यास भविष्यात उष्णतेची तीव्रता कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
न्यू वणी डायरी नागरिकांच्या सूचनांच्या आधारे जनहिताच्या दृष्टीने हा विषय प्रकाशित करीत असून, वणी शहरातील वाढते तापमान, कमी होत चाललेली वृक्षसंख्या, आटणारे जलस्रोत, पावसाळ्यातही कायम असलेली उष्णता आणि पर्यावरणपूरक विकास या विषयावर व्यापक जनजागृती होणे ही काळाची गरज असल्याचे मत नागरिकांकडून व्यक्त होत आहे.
